Opinie NRC (12 april 2022)

Zorgverzekeraars laten ggz-patiënten en psychiaters stikken  

Geestelijke gezondheidszorg Er gaat te weinig geld naar ggz-instellingen en psychiatrische praktijken, waardoor die moeten sluiten, schrijven Frits Bosch, David Con  en Manon Kleijweg

Het Centrum voor Psychotherapie in Lunteren, onderdeel van ggz-instelling Pro Persona, gaat sluiten. In Amsterdam sluit de Parnassia Groep de vestigingen van ggz-instellingen PsyQ en i-psy. Ook zelfstandig gevestigde psychiaters dreigen ondertussen hun praktijken noodgedwongen te moeten sluiten. Het Centrum voor Psychotherapie in Lunteren en het Psychotherapeutisch Centrum de Viersprong in Halsteren zijn de enige twee grote instellingen in de geestelijke gezondheidszorg met klinische behandelingen voor mensen met ernstige persoonlijkheidsstoornissen, waar mensen uit heel Nederland naartoe verwezen kunnen worden. Met de sluiting van het Centrum in Lunteren verdwijnt bijna de helft van dit landelijke behandelaanbod. Met de sluiting van i-psy Amsterdam verdwijnt de enige lhbti-poli van Nederland. De teloorgang van praktijken van zelfstandig gevestigde psychiaters heeft tot gevolg dat naar schatting 60.000 patiënten op wachtlijsten elders belanden.

Wat is er aan de hand? Wiens belangen staan op het spel en wiens belangen staan voorop?

De gemene deler in de berichtgeving over bovengenoemde sluitingen zijn de financiële beperkingen die zorgaanbieders opgelegd krijgen van zorgverzekeraars. Zowel ggz-instellingen als zelfstandig gevestigde psychiaters, psychologen en psychotherapeuten zijn financieel afhankelijk van de contracten en budgetten die zorgverzekeraars bieden. In haar rapport ‘Geen plek voor grote problemen’ uit 2020 stelde de Algemene Rekenkamer dat ggz-aanbieders dusdanig krap gebudgetteerd worden, dat zorgverzekeraars sinds 2012 ieder jaar ruim 300 miljoen euro overhouden. Dit is jaarlijks 10 procent van het totaal voor de geestelijke gezondheidszorg gereserveerde premiegeld.

In hun onderzoekspublicatie The Market Reform in Dutch Health Care uit 2021 komen de hoogleraren Jeurissen en Maarse tot de vergelijkbare conclusie dat er sinds 2012 jaarlijks sprake is van forse onderbestedingen oftewel onderschrijdingen. Dit in tegenstelling tot de rest van de medisch specialistische zorg, waar de budgetten al jaren overschreden worden.

Rendement en moraal

Zorgverzekeraars hebben weliswaar een publieke taak, maar zijn private ondernemingen. Vanuit het ondernemingsperspectief van zorgverzekeraars staan financiële beheersbaarheid en rendement voorop. Zorgverzekeraars benadrukken graag ‘good governance’ en de gedragscodes waar ze aan gebonden zijn. En natuurlijk houdt de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) toezicht op zorgverzekeraars. De vraag is alleen: garanderen governance, gedragscodes en toezicht dat zorgverzekeraars in het belang van burger en maatschappij handelen? De noodgedwongen sluiting van het Centrum voor Psychotherapie, de lhbti-poli en praktijken van zelfstandig gevestigde psychiaters dwingen tot een ander, pijnlijk antwoord nu we sinds kort weten dat er sprake is van structurele onderbesteding.

De ontbrekende schakel is ethisch van aard. Specifieker uitgedrukt: een gebrek aan morele overwegingen bij bestuurders en beleidsmakers van zorgverzekeraars. Die zouden moeten bijdragen aan de beoordeling van de vraag of het beleid van een onderneming of organisatie goed genoeg is en belangen van burger en maatschappij dient. Op dit moment lijkt het oordeel van zorgverzekeraars beperkt te blijven tot wat goed is voor de onderneming. De morele meetlat van zorgverzekeraars is hun verlies- en winstrekening.

Denk vanuit de burger: holle term

Waar is het perspectief van de patiënt en van de maatschappij? Wie behartigt de zorgbelangen van de lhbti-groep nu de enige lhbti-poli in Nederland verdwijnt? Wie behartigt de belangen van mensen met ernstige persoonlijkheidsproblemen en hun naasten nu de mogelijkheden voor intensieve klinische psychotherapie bijna gehalveerd worden? Wie draagt de gevolgen van de wachtlijsten die fors gaan toenemen nu steeds meer instellingen moeten sluiten en vrijgevestigde psychiaters en psychologen hun praktijk moeten afbouwen? En wie draagt de maatschappelijke en economische lasten van onbehandelde persoonlijkheidsproblematiek nu specialistische psychotherapie steeds meer verdwijnt?

De Nationale Ombudsman stelt in de Ombudsagenda 2021 dat burgers invloed moeten kunnen uitoefenen op beslissingen en ontwikkelingen die hen rechtstreeks raken. ‘Denk vanuit de burger’, benadrukte de Wetenschappelijke Raad voor Regeringsbeleid al in 2012. Hoe valt dit nou te rijmen met beleid waarbij de financiële belangen en rendement van zorgverzekeraars voorop staan? De feiten stemmen ons op dit moment weinig hoopvol. Het perspectief van de burger, het leed van de patiënt en hiermee van ons allen, is ondergeschikt aan het bedrijfsperspectief van zorgverzekeraars. ‘Denk vanuit de burger’ blijft een holle term, zolang de zorg steeds verder verschraalt en er geen plek is voor grote problemen van mensen die vanwege een traumatisch verleden en/of hun lhbti-achtergrond in de knel komen als gevolg van immoreel handelen van zorgverzekeraars.